Hazırlayan : Şeyma Şahin
Şeyh Sait tarafından Türkiye’nin doğu bölgesinin bir kesiminde çıkarılan isyandır.( 1 Şubat 1925- 15 Şubat 1925). Elazığ’ın Egil bucağının Piran köyünde saklanan mahkumları aramağa gelen bir jandarma teğmeni kumandasındaki birliklere ateş açılmasıyla başlayan Ayaklanma hızla genişledi. Şeyh Sait ‘in emri üzerine telefon ve telgraf hatları kesildi. İsyancı kuvvetler ilk olarak Genç vilâyetinin Merkezi Drahni’yi ele geçirdiler (16 Şubat). Şeyh Sait, kendisine katılan dört aşiretin kuvvetleriyle birlikte Çapakçur, Muş ve Diyarbakır cephelerini kurdu. İsyancı kuvvetler bir piyade alayını Diyarbakır’a çekilmek zorunda bıraktı (19 Şubat). Üç gün sonra hükûmet kuvvetlerinin yaptığı taarruz da başarısızlıkla sonuçlandı. Ayrıca âsiler yeni bir saldırıya geçerek aynı gün Hani’ye girdiler ve bir süvari alayını pusuya düşürerek esir aldılar. Elazığ, Muş gibi vilâyetlerde Şeyh Sait taraftarları bazı başarılar elde ederek yağma hareketlerine giriştiler. Şeyh Abdullah’ın yönetimindeki isyancılardan bir kısmı Muş cephesinde Varto’yu alarak Erzurum üstüne
yürüdü. Şeyh Sait de emrindeki 5.000 kişilik kuvvetle dört koldan Diyarbakır’a saldırdı ( 7 Mart). Bir yandan da bölge halkına
‘ Halife sizi bekliyor. Hilâfetsiz Müslümanlar olmaz. Hiçbir halife memleketten çıkarılmaz. Şiarımız dindir. Şimdiki hükûmet dinsizlik neşretmektedir. Şeriat isteyiniz. Kadınlar çıplaktır. Mekteplerde dinsizlik ilerliyor ’ şeklinde bildiriler dağıtıldı. Hükûmet kuvvetleri Diyarbakır’ı yerli halktan da yardım görerek şiddetle savundu ve isyancıları bozguna uğratarak takibe başladı ( 8 Mart). 2 Mart 1925’te doğu illerinde ilân edilen seferberlik uyarınca hükûmet kuvvetlerinden büyük bir kısmı Diyarbakır’a geldi ( 9 Mart). Bu tarihten itibaren hükûmet kuvvetleri âsilerin elindeki yerleri geri almağa başladı. Şeyh Sait maiyetiyle birlikte Varto’nun güneyindeki Carpuh köprüsünde sıkıştırılarak yakalandı ( 15 Nisan). Şeyh Sait isyanını el altından destekleyen Kürdistan Teali cemiyeti reisi eski Şûrayı Devlet reislerinden Seyit Abdülkadir de İstanbul’da ele geçirilerek 12 arkadaşıyla birlikte yargılanmak üzere Diyarbakır’a getirildi. Abdülkadir ve 5 arkadaşı yargılanarak, idam edildiler ( 27 Mayıs). Yapılan kovuşturmada, isyancıların giydikleri yabancı asker üniformaları, üzerlerinde çıkan yabancı paralar, kullandıkları Türk ordusuna ait olmayan yabancı silah ve cephane ve bildirilerin Avrupa’da basılmış oluşu v.b. delillerden isyanın yabancı bir ülkeden ( İngiltere) geniş destek gördüğü ortaya çıktı. Şeyh Sait ve 47 kişi Şark İstiklâl mahkemesi tarafından idama mahkûm edildi. Karar Diyarbakır’da Siverek kapısında yerine getirildi
( 29 Haziran 1925).
Yorum Yapın